صفت آفرينش افلاك ذكر ابتداى آفرينش عالم و بيان عقول و نفوس و افلاك و انجم و عناصر و مواليد و معادن و نباتات و حيوان و شرح اقاليم سبعه و تشريح مقدار زمين و ذكر درياى هفتگانه و شرح اصناف و طبقات بنى آدم كه ساكن اطراف زمين‌اند و به طبع و خوى مخالف ديگر آدميان‌اند و صفت جملهء بنى آدم كه به هفت گروه‌اند و شهر و مسكن و خواص و عجايب ايشان . اتّفاق عموم ائمه و فحول علماى تفسير آن است كه نخست چيزى كه آفريدگار - تعالى و تقدس - آفريد جوهرى بود بسيط ، و علماى تفسير آن را « قلم » خوانند و گويند : « اوّل ما خلق اللّه القلم . » و حكما گويند آن جوهر « فيض عقل مجرد » است و آن را « عقل اوّل » خوانند كه : « اوّل ما خلق اللّه العقل . » و از فيض آن جوهر ، جوهرى ديگر پيدا شد به اضافت با جوهر اوّل ، كمتر از آن و آن را « عقل ثانى » گويند . و از جوهر دوم ، جوهرى ديگر پديد آمد و آن را « عقل ثالث » گويند و هلم جرا . تا چنان شود كه هرچه در اين عالم موجود است از عقلى و نفسى خالى نباشد . اما طايفه‌اى هم از حكما گويند كه آن جوهر دوم را « نفس » گويند و از فيض نفس ، اجرام افلاك پيدا آمد ، و اول « فلك اطلس » پديد شد و آن را عقلى و نفسى بود ، و ديگر